TL;DL:

ปริศนา “มนุษย์มังกร” และจุดตัดวิวัฒนาการ

​Identity: กะโหลกฮาร์บิน (Dragon Man) ยืนยันแล้วว่าเป็นของ “เดนิโซวัน” (ตรวจพบโปรตีน/DNA ในปี 2025)

​Conflict: เกิดข้อขัดแย้งระหว่าง DNA vs รูปร่าง

​DNA บอกว่าเดนิโซวันเป็นญาติกับนีแอนเดอร์ทัล (สนับสนุนทฤษฎีออกจากแอฟริกา)

​รูปร่าง ดันคล้ายบรรพบุรุษโบราณของเซเปี้ยนก่อนออกจากแอฟริกามาก จนนักวิจัยบางส่วนเสนอว่าเซเปี้ยนอาจมีต้นกำเนิดในเอเชีย (ทฤษฎีนี้ยังไม่เป็นที่ยอมรับในวงกว้าง)

​Solution: สาเหตุที่หน้าตาดูโบราณสวนทางกับ DNA เพราะเดนิโซวันไป “ผสมข้ามสายพันธุ์” กับมนุษย์ยุคเก่า (Superarchaic/Erectus) ในเอเชีย ทำให้รูปลักษณ์คงความโบราณไว้

​Conclusion: ทฤษฎีแอฟริกายังแข็งแกร่งที่สุด แต่หลักฐานนี้ชี้ว่าเอเชียคือ “เตาหลอม” ทางวิวัฒนาการที่ซับซ้อนและมีการผสมข้ามสายพันธุ์ตลอดเวลา

‐——————-

ย้อนกลับไปในปี ค.ศ. 1933 ชายคนหนึ่งได้รับการว่าจ้างให้สร้างสะพานข้ามแม่น้ำซงหัว (Songhua River) ใกล้กับเมืองฮาร์บิน ในระหว่างที่เขากำลังขุดดินอยู่นั้น เขาได้บังเอิญพบกับ “หัวกะโหลกโบราณขนาดใหญ่” ฝังตัวอยู่ในโคลนริมตลิ่ง เขาจึงตัดสินใจนำมันไปซ่อนไว้ในบ่อน้ำ และเก็บเรื่องนี้ไว้เป็นความลับ ไม่เคยบอกใคร

จนกระทั่งก่อนเจาเสียชีวิต เขาได้บอกเล่าเรื่องราวการค้นพบนี้แก่ลูกหลาน เหล่าลูกหลานก็ได้ไปเอากะโหลกนี้มาบริจากให้กับพิพิธภัณฑ์ธรณีวิทยาแห่งเหอเป่ย์ (Geoscience Museum of Hebei) ในประเทศจีน

ในปัจจุบัน แหล่งที่มาที่แท้จริงของกะโหลกชิ้นนี้ยังคงเป็นหัวข้อที่ถกเถียงกัน หลักฐานทาง DNA ล่าสุดได้เชื่อมโยงฟอสซิลนี้เข้ากับมนุษย์โบราณกลุ่มที่รู้จักกันในชื่อ “เดนิโซวัน” (Denisovans) ซึ่งเป็นกลุ่มที่นักวิทยาศาสตร์แทบจะไม่มีข้อมูลเลย

เดิมทีเจ้ากะโหลกนี้ควรจะช่วยคลี่คลายว่ามนุษย์กลุ่มนี้เป็นใคร และมีบทบาทอย่างไรในวิวัฒนาการของมนุษย์ แต่ผลลัพธ์กลับกลายเป็นตรงกันข้าม เพราะลักษณะทางกายภาพที่ปรากฏกลับบ่งบอกถึงประวัติศาสตร์วิวัฒนาการที่ “สวนทาง” กับข้อมูลทางพันธุกรรม

ซึ่งข้อขัดแย้งนี้อาจส่งผลให้บรรพบุรุษของ โฮโม เซเปียนส์ (Homo sapiens) หรือมนุษย์สมัยใหม่อย่างพวกเรา ถูกระบุว่ามีต้นกำเนิดอยู่นอกทวีปแอฟริกา ซึ่งเป็นแนวคิดที่พร้อมจะ “พลิกคว่ำ” ทุกความเชื่อที่เหล่านักมานุษยวิทยาบรรพกาลเคยรู้เกี่ยวกับต้นกำเนิดของมนุษยชาติแบบหน้ามือเป็นหลังมือ

หากมองย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์ เป็นที่ทราบกันดีว่า H. sapiens เคยอาศัยอยู่บนโลกใบนี้ร่วมกับมนุษย์สปีชีส์อื่นอย่าง “นีแอนเดอร์ทัล” (Neanderthals) ซึ่งเป็นมนุษย์ที่มีรูปร่างเตี้ยล่ำกำยำ มีความสามารถในการสร้างเครื่องมือที่ซับซ้อน มีพิธีกรรมฝังศพ และรู้จักการสร้างสรรค์งานศิลปะ

จนกระทั่งในปี 2008 มนุษย์อีกสายพันธุ์หนึ่งก็ได้ปรากฏตัวขึ้นในหน้าประวัติศาสตร์ เมื่อมีการค้นพบกระดูกปลายนิ้วของเด็ก ซึ่งมีอายุระหว่าง 30,000 ถึง 60,000 ปี ในถ้ำเดนิโซวา (Denisova cave) ประเทศไซบีเรีย ทีมวิจัยที่นำโดย สวานเต พาโบ (Svante Pääbo) จากสถาบันมักซ์พลังค์ (Max Planck Institute) ในเยอรมนี ได้สกัด DNA จากกระดูกนิ้วนั้นและพบว่ามันไม่ใช่ทั้งนีแอนเดอร์ทัลและไม่ใช่เซเปียนส์ แต่เป็นสายพันธุ์ใหม่ที่โลกไม่เคยรู้จักมาก่อน ซึ่งภายหลังก็ถูกตั้งชิ่ว่า โฮโม เดนิโซวัน (Homo denisovans)

และหลังจากนั้นไม่นาน การศึกษาทางพันธุกรรมก็เริ่มตรวจพบร่องรอย DNA ของชาวเดนิโซวันปะปนอยู่ในมนุษย์ยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะในกลุ่มประชากรทั่วทวีปเอเชีย เช่นเดียวกับที่เราเคยพบ DNA ของนีแอนเดอร์ทัลปรากฏอยู่ในประชากรส่วนใหญ่ทั่วโลก (ยกเว้นแอฟริกา) ในทุกวันนี้

ทว่าคำถามสำคัญที่ยังค้างคาใจคือ “แล้วจริง ๆ แล้วชาวเดนิโซวันมีรูปร่างหน้าตาอย่างไร?” เพราะที่ผ่านมาเราพบหลักฐานของมนุษย์กลุ่มนี้เพียงแค่เศษเสี้ยวชิ้นส่วนเล็ก ๆ แค่ 12 ชิ้นเท่านั้น ซึ่งมันน้อยเกินกว่าจะช่วยให้เรา “ปะติดปะต่อใบหน้า” ให้กับชื่อกลุ่มของพวกเขาได้เลย

จนกระทั่งในปี 2021 ทีมวิจัยที่นำโดย หนี สี่จวิน (Ni Xijun) นักมานุษยวิทยาบรรพกาลจากสถาบันบัณฑิตวิทยาศาสตร์จีน (CAS) ได้เปิดตัว “กะโหลกฮาร์บิน” ให้โลกได้รู้จัก กะโหลกชิ้นนี้มีอายุเก่าแก่กว่า 146,000 ปี มันมีส่วนห่อหุ้มสมองขนาดใหญ่ที่คล้ายกับ เซเปียนส์ (sapiens) อย่างเรา ๆ แต่ทว่าลักษณะอื่น ๆ เช่น โหนกคิ้วที่หนาและยื่นเด่นออกมา กลับดูไม่เหมือนมนุษย์สมัยใหม่เอาเสียเลย

ด้วยความแตกต่างที่ชัดเจนนี้เอง ทีมวิจัยจึงได้เสนอว่านี่คือนวัตกรรมทางวิวัฒนาการของมนุษย์สปีชีส์ใหม่ และตั้งชื่อให้ว่า “โฮโม ลองจิ” (Homo longi) หรือที่รู้จักกันในชื่อเล่นว่า “มนุษย์มังกร” (Dragon Man) นั่นเองครับ

และแล้วในปี 2025 เราก็ยืนยันได้ว่ากะโหลกชิ้นนี้เป็นของมนุษย์เดนิโซวัน โดยผ่านงานวิจัย 2 ฉบับที่ตีพิมพ์ในเดือนมิถุนายนและกรกฎาคมที่ผ่านมา

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867425006270?fbclid=IwY2xjawPNxaNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhTFNmdkI5S3JZRHNKaVJOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHj1b-rAjhoCwWKakug5QOn77ymvC28_xKcCrDd2WRkSIPhIC7nP6YladwVFM_aem_dxn2LqMADePI0LrpZBk1NQ

https://www.science.org/doi/10.1126/science.adu9677

ฟู่ เฉี่ยวเม่ย (Fu Qiaomei) นักพันธุศาสตร์โมเลกุลจากสถาบัน CAS ได้ให้รายละเอียดการค้นพบโปรตีนโบราณและ DNA ไมโตคอนเดรีย (Mitochondrial DNA) ที่ตกค้างอยู่ในคราบหินปูนบนฟันของกะโหลกฮาร์บิน ซึ่งผลการตรวจวิเคราะห์นั้น “ตรงเป๊ะ” กับลักษณะทางพันธุกรรมของเดนิโซวัน การค้นพบนี้ทำให้นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกต่างตื่นเต้นกันถ้วนหน้า เพราะในที่สุดเราก็ได้เห็น “ใบหน้า” ของมนุษย์ลึกลับกลุ่มนี้เสียที

เป็นเวลานานแล้วที่ฟอสซิลเหล่านี้มักถูกนักวิชาการฝั่งตะวันตกมองข้าม โดยมองว่ามีความสำคัญต่อวิวัฒนาการเพียงน้อยนิด เพราะพวกเขาส่วนใหญ่เชื่อว่าฟอสซิลที่พบในจีนนั้นหลัก ๆ ก็คือ โฮโม อีเร็กตัส (Homo erectus) ซึ่งเป็นมนุษย์โบราณที่เริ่มวิวัฒนาการขึ้นในแอฟริกาเมื่อราว 2 ล้านปีก่อน ก่อนจะอพยพออกจากทวีปและไปสิ้นสุดสายพันธุ์หรือสูญพันธุ์ลงในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เมื่อประมาณ 110,000 ปีที่แล้ว

ในทางตรงกันข้าม นักวิจัยชาวจีนจำนวนมากกลับเชื่อมั่นว่า ฟอสซิลตระกูล “อีเร็กตัส” ที่พบในแผ่นดินจีนนี่แหละ คือบรรพบุรุษสายตรงของชาวจีนสมัยใหม่ แม้ว่าจะมีหลักฐานหนักแน่นมากมายที่บ่งชี้ว่ามนุษย์สมัยใหม่ (Modern Humans) โดยส่วนใหญ่จะมีรากเหง้าต้นกำเนิดมาจากแอฟริกาก็ตาม

แล้วฟอสซิลนี้ เป็นญาติกับมนุษย์ปัจจุบันไหม?

อย่างไรก็ตาม ในช่วงไม่กี่เดือนนับตั้งแต่งานวิจัยของ ดร. ฟู่ ถูกเผยแพร่ออกไป ก็ได้เกิด “ปมปริศนา” ชิ้นสำคัญขึ้นมา

ข้อมูลจีโนมจากนิวเคลียส (Nuclear genomes) ที่สกัดได้จากชาวเดนิโซวันบ่งชี้ว่า พวกเขาและชาวนีแอนเดอร์ทัลนั้นมีสายวิวัฒนาการเดียวกัน โดยทั้งคู่ได้แยกตัวออกมาจากบรรพบุรุษร่วมระหว่างเซเปี้ยนและนีแอนเดอร์ทัลก่อน แล้ว นีแอนเดอร์ทัลกับเดนิโซวัลค่อยแยกสายออกจากกันในภายหลัง (ตามไดอะแกรมซ้าย)

ซึ่งข้อบ่งชี้นี้เพิ่งจะได้รับการตอกย้ำให้หนักแน่นยิ่งขึ้น เมื่อทีมของ ดร. พาโบ ซึ่งนำโดยเพื่อนร่วมงานของเขาคือ เจเน็ต เคลโซ (Janet Kelso) ได้เผยแพร่งานวิจัยฉบับร่าง (preprint) เมื่อวันที่ 20 ตุลาคมที่ผ่านมา โดยโชว์ข้อมูลจีโนมคุณภาพสูงที่ได้จาก “ฟัน” ของชาวเดนิโซวัน

https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2025.10.20.683404v1

อย่างไรก็ตาม เมื่อนักวิทยาศาสตร์หันมาพิจารณาจากรูปลักษณ์ภายนอกของกะโหลกฮาร์บิน รวมถึงกะโหลกชิ้นอื่น ๆ ที่ถูกจัดให้อยู่ในกลุ่ม “ลองจิ” (longi) ในภายหลัง ภาพของสายวิวัฒนาการกลับดูแตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง

โดย ดร. หนี และผู้ร่วมวิจัยของเขาอย่าง คริส สตริงเกอร์ (Chris Stringer) จากพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติในอังกฤษ เชื่อว่าสายพันธุ์ลองจินั้นเพิ่งจะแยกตัวออกมาจากบรรพบุรุษร่วมโบราณ หลังจากที่เหล่านีแอนเดอร์ทัลได้แยกสายวิวัฒนาการไปตามเส้นทางของตัวเองเรียบร้อยแล้ว (ตามไดอะแกรมขวา)

ซึ่งความขัดแย้งที่เกิดขึ้นนี้ได้สร้างปริศนาครั้งใหญ่ตามมา

เพราะหากเรายึดตามข้อมูลทาง DNA เป็นหลัก จะพบว่าสายวิวัฒนาการของพวก “เซเปียนส์” (sapiens) ดูเหมือนจะเริ่มแยกตัวออกมาจากกลุ่มบรรพบุรุษร่วมที่เป็นต้นกำเนิดของทั้งนีแอนเดอร์ทัลและเดนิโซวัน (ซึ่งบางครั้งนักวิทยาศาสตร์ก็เรียกกลุ่มนี้ว่า “นีแอนเดอร์โซวัน” – Neandersovans) ในช่วงระหว่าง 500,000 ถึง 800,000 ปีก่อน

โดยมนุษย์กลุ่มนี้ได้พากันอพยพออกจากทวีปแอฟริกาเข้าสู่แผ่นดินยูเรเชีย และจากจุดนั้นเองที่บรรพบุรุษของเหล่านีแอนเดอร์ทัลได้แยกตัวและเคลื่อนย้ายไปทางทิศตะวันตกเพื่อเข้าสู่ยุโรป ในขณะที่บรรพบุรุษของชาวเดนิโซวันกลับเลือกมุ่งหน้าไปทางทิศตะวันออกสู่ทวีปเอเชีย

จากข้อมูลจีโนมชุดใหม่ของ ดร. เคลโซ พบว่ามีกลุ่มมนุษย์เดนิโซวันอย่างน้อย 3 กลุ่มที่แยกจากกันชัดเจน ได้มีการผสมข้ามสายพันธุ์กับเหล่า “เซเปียนส์” ที่อพยพมาจากแอฟริกาเมื่อประมาณ 60,000 ปีก่อน

เมื่อนำพันธุกรรมของประชากรเดนิโซวันทั้ง 3 กลุ่มนี้มาเปรียบเทียบกับมนุษย์ในยุคปัจจุบัน ผลลัพธ์ที่ได้บ่งชี้ว่ากลุ่มเซเปียนส์ไม่ได้เดินทางเข้ามาพร้อมกัน แต่เป็นการทยอยเดินเท้าผ่านเอเชียใน “ช่วงเวลาที่ต่างกัน” และใช้ “เส้นทางที่ต่างกัน” ด้วยเหตุนี้เอง พวกเขาจึงได้พบปะและมีการผสมผสานกับกลุ่มเดนิโซวันทั้ง 3 กลุ่มในรูปแบบที่แตกต่างกันไปตามแต่ละพื้นที่

โดยลำดับการเดินทางนั้น บรรพบุรุษของชาวโอเชียเนียในยุคปัจจุบัน (รวมถึงชาวออสเตรเลียพื้นเมือง หรือ Indigenous Australians) เป็นกลุ่มแรกที่เดินทางมาถึง ส่วนบรรพบุรุษของชาวเอเชียตะวันออกและเอเชียใต้ในปัจจุบันนั้นตามมาในภายหลัง

แต่ถ้าเราลองหันมาพิจารณาตาม “สัณฐานวิทยา” (Morphology) แทน (การศึกษารูปทรงของลักษณะทางกายภาพ เช่น รูปฟัน, กะโหลกหุ้มสมอง, หน้าผาก และโหนกคิ้ว) เรื่องราวที่ปรากฏออกมาจะกลายเป็นหนังคนละม้วนเลยทีเดียว

ข้อมูลส่วนนี้บ่งชี้ว่า บรรพบุรุษของพวกเซเปียนส์และลองจิ เคยเป็นมนุษย์กลุ่มเดียวกัน และน่าจะอาศัยอยู่ในยุโรปหรือเอเชียตะวันตกเมื่อกว่าหนึ่งล้านปีก่อน ดร. สตริงเกอร์ กล่าวว่า มันเป็นไปได้ที่ มนุษย์กลุ่มนี้ส่วนหนึ่งลงหลักปักฐาน อาศัยอยู่ในเอเชีย และกลายเป็นเดนิโซวัน ในขณะที่อีกกลุ่มหนึ่งเลือกที่จะ อพยพย้อนกลับ เข้าสู่ทวีปแอฟริกาแล้ววิวัฒนาการกลายเป็น เซเปี้ยน ก่อนที่ลูกหลานบางส่วนจะอพยพออกมาจากแอฟริกาอีกครั้งเมื่อ 60,000 ปีก่อน

พูดง่าย ๆ ก็คือ ต้นกำเนิดสายวิวัฒนาการของเซเปียนส์อาจจะเกิดขึ้นนอกทวีปแอฟริกา แต่เกิดขึ้นที่เอเชียตะวันออกอย่างจีนต่างหาก

แต่ทฤษฎีการแยกสายวิวัฒนาการทั้งสองรูปแบบนี้ (ระหว่าง DNA และ สัณฐานวิทยา) ไม่สามารถเป็นจริงไปพร้อม ๆ กันได้ เหล่านักพันธุศาสตร์อย่าง ดร. พาโบ ต่างยืนหยัดในแนวคิดที่ว่า “จีโนมิกส์” (Genomics) คือหนทางเดียวที่แม่นยำที่สุดในการระบุว่า กิ่งก้านของวิวัฒนาการแต่ละสายแยกออกจากกัน ณ ช่วงเวลาใด

ทางด้าน จอห์น ฮอว์กส์ (John Hawks) นักมานุษยวิทยาบรรพกาลจากมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน-แมดิสัน ก็เห็นพ้องว่าข้อมูล DNA นั้นมีความน่าเชื่อถือในระดับที่หลักฐานทางสัณฐานวิทยา (ลักษณะทางกายภาพ) ไม่อาจเทียบได้ ทว่าในขณะเดียวกัน เขาก็ตั้งข้อสังเกตที่น่าสนใจว่า หลักฐาน DNA ที่เรามีอยู่ในปัจจุบันนั้น มาจากกลุ่มตัวอย่างเพียงไม่กี่ชิ้นเท่านั้น ซึ่งมันยังห่างไกลจากการเป็นตัวแทนของประชากรทั้งหมดที่เคยอาศัยอยู่บนโลกในช่วงเวลานั้น

“ดังนั้น การเปิดใจรับฟังความเป็นไปได้อื่น ๆ จึงเป็นเรื่องที่ดี แม้ในยามที่หลักฐานตรงหน้าจะดูน่าคล้อยตามมากเพียงใดก็ตาม” เขากล่าวทิ้งท้าย

ซึ่ง ดร. ฮอว์กส์ มีแนวคิดที่จะมาช่วยแก้ปมปริศนาที่ขัดแย้งกันนี้ครับ เขาชี้ให้เห็นว่าในแผ่นดินจีนนั้นเต็มไปด้วยฟอสซิลของมนุษย์โบราณที่มีลักษณะคล้ายพวกอีเร็กตัส กระจัดกระจายอยู่ทั่วไป ดร. ฮอว์กส์ จึงเสนอสมมติฐานว่า เป็นไปได้ที่มนุษย์กลุ่มอีเร็กตัสเหล่านี้ยังคงปักหลักอาศัยอยู่ตอนที่ชาวเดนิโซวันเดินทางมาถึง และหากชาวเดนิโซวันมีการผสมข้ามสายพันธุ์กับชาวอีเร็กตัสแห่งเอเชีย ผลลัพธ์ที่ตามมาก็คือลูกหลานชาวเดนิโซวันจะมีรูปลักษณ์ภายนอกที่ดู “โบราณ” เกินกว่าอายุที่แท้จริงของพวกเขานั่นเอง

นอกจากนี้ ข้อมูลทางพันธุศาสตร์ยังเปิดช่องให้เกิดความเป็นไปได้อีกทางหนึ่ง โดยงานวิจัยชิ้นหนึ่งในปี 2020 (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7032934/) พบหลักฐานว่าชาวเดนิโซวันเคยผสมพันธุ์กับสายพันธุ์มนุษย์โบราณระดับ “ซูเปอร์อาไคอิก” (superarchaic) ซึ่งเป็นกลุ่มลึกลับที่แยกสายวิวัฒนาการออกมาจากบรรพบุรุษร่วมกันไปนานมากแล้วกว่า 1.2 ล้านปีก่อน

หรือก็คือ ชาวเดนิโซวันอาจจะแค่ “คงลักษณะเดิม” แบบอีเร็กตัสเอาไว้ไม่เปลี่ยนแปลง (Retained features) ในขณะที่สายพันธุ์เซเปียนส์อย่างพวกเราต่างหากที่มีการวิวัฒนาการที่รุดหน้าและแตกต่างออกไปจนมีหน้าตาอย่างที่เป็นอยู่ทุกวันนี้

แม้หลักฐานต่าง ๆ จะมีความซับซ้อนและน่าฉงนเพียงใด แต่นักวิทยาศาสตร์ก็ยังคงมองโลกในแง่ดีว่า ในท้ายที่สุดพวกเราจะสามารถทำความเข้าใจชาวเดนิโซวันรวมถึงประวัติศาสตร์อันยาวนานของพวกเขาได้อย่างถ่องแท้

ดร. สตริงเกอร์ เชื่อมั่นว่ายังคงมีฟอสซิลหลงเหลือรอการขุดค้นพบอยู่อีกแน่นอน ไม่ว่าจะเป็นฟอสซิลของกลุ่ม “ลองจิ” เอง หรือบรรพบุรุษของพวกเขาก็ตาม ในขณะเดียวกัน ฝั่งนักพันธุศาสตร์เองก็มั่นใจว่าพวกเขาจะยิ่งพัฒนาทักษะและความสามารถในการสกัด DNA และโปรตีนจากฟอสซิลที่มีอยู่ในมือให้เก่งกาจและแม่นยำขึ้นไปอีกเรื่อย ๆ

ซึ่งทั้งสองแนวทางนี้ล้วนเป็นกุญแจสำคัญที่ขาดไม่ได้ เพราะท้ายที่สุดแล้ว “ภาพถ่ายเพียงใบเดียว” (ซึ่งก็คือกะโหลกฮาร์บินชิ้นนี้) ย่อมไม่เพียงพอที่จะเป็นตัวแทนบอกเล่าเรื่องราวของมนุษย์ทั้งสายพันธุ์ได้ สิ่งที่เราต้องการจริง ๆ คือ “อัลบั้มภาพถ่าย” สักเล่ม หรืออาจจะต้องใช้หลายเล่มเลยทีเดียว เพื่อที่จะปะติดปะต่อภาพรวมของบรรพบุรุษเราให้ชัดเจนที่สุดครับ

———————–

Ref:

https://www.economist.com/science-and-technology/2025/12/17/a-debate-is-raging-over-the-origins-of-an-elusive-cousin-to-modern-humans?fbclid=IwY2xjawPNxq5leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhTFNmdkI5S3JZRHNKaVJOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHpEYhojWl0DcOSaBZReMdGSX5v9-7VyAB0y9nv0NYDqJdmRB_TuuY2EYNaLs_aem_GrrEfyzKLikF0NvdyoI7uQ

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867425006270?fbclid=IwY2xjawPNxqJleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhTFNmdkI5S3JZRHNKaVJOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHrBH2yzL45r_7sGUBl7sWgAUOhc32Izs32MCkUmUygRoEiwP_f2mUvri-_75_aem_uXmOqcrtB2QmQswOhexUeA

https://www.science.org/doi/10.1126/science.adu9677

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7032934

การใช้ AI ในบทความ :

บทความนี้ ใช้ AI ช่วยแปลตอนอ่านข่าวต้นฉบับ (ไม่ใช่สรุป แต่แปลบางบรรทัดที่ผมไม่ clear) แล้วเรียบเรียงเขียนใหม่ตามความเข้าใจของผู้อ่านที่เป็นมนุษย์ ไม่ใช้ Generative AI และให้ AI ช่วยตรวจสอบความถูกต้องของบทความหลังเขียนเสร็จ และใช้ AI ทำ TLDL